|
Podstawy prawne swobody świadczenia usług W Unii Europejskiej
Artykuł 49 TWE brzmi: „ograniczenia w swobodnym świadczeniu usług wewnątrz Wspólnoty są zakazane w odniesieniu do obywateli Państw Członkowskich mających swe przedsiębiorstwo w państwie Wspólnoty innym niż Państwo odbiorcy świadczenia”, z zastrzeżeniem ograniczeń zawartych w artykułach kolejnych.
Warto podkreślić, że zasada swobody świadczenia usług swoje zastosowanie znajdzie tylko wówczas, gdy mamy do czynienia z elementem transgranicznym, to jest:
usługodawca ma siedzibę w innym państwie niż usługobiorca, a sama usługa przekracza granicę (np. usługa telewizyjna, porada telefoniczna itp.), usługodawca przyjeżdża chwilowo w celu wykonania usługi do kraju usługobiorcy (np. w celu wykonania robót budowlanych), usługobiorca jedzie w celu otrzymania usługi do kraju usługodawcy (np. w celach leczniczych).
Artykuł 50 TWE precyzuje pojęcie usługi. Stanowi on, że:
„Usługami w rozumieniu niniejszego Traktatu są świadczenia wykonywane zwykle za wynagrodzeniem w zakresie, w jakim nie są objęte postanowieniami o swobodnym przepływie towarów, kapitału i osób.
Usługi obejmują zwłaszcza:
a). działalność o charakterze przemysłowym,
b). działalność o charakterze handlowym,
c). działalność rzemieślniczą,
d). wykonywanie wolnych zawodów.”
W drugim akapicie tego artykułu znajduje się istotne zastrzeżenie dotyczące świadczenia usług: „z zastrzeżeniem postanowień rozdziału dotyczącego prawa przedsiębiorczości, świadczący usługę może, w celu spełnienia świadczenia, wykonywać przejściowo działalność w państwie świadczenia na tych samych warunkach, jakie państwo to nakłada na własnych obywateli.”
Kwalifikacje zawodowe
Dla swobody świadczenia usług szczególne znaczenie mają ewentualne ograniczenia kraju, w którym usługa jest wykonywana, np. co do wymaganych kwalifikacji zawodowych lub przynależności do izby gospodarczej. Spełnianie takich wymogów, aczkolwiek wprowadzane w imię interesu publicznego, może stanowić nadmierne obciążenie dla firm przejściowo tylko świadczących usługi i de facto dyskryminować podmioty z innych krajów.
Sprawa uznawania kwalifikacji regulowana jest dyrektywą 1999/42/WE. Dokument ten odnosi się do osób działających na własny rachunek lub jako pracownicy najemni w sektorach wymienionych w załączniku (chodzi tam o działalność produkcyjną, budowlaną oraz usługową).
Zgodnie z postanowieniami art. 3 państwo członkowskie nie może odmówić obywatelowi innego państwa członkowskiego, który przedstawi dyplomy, świadectwa lub inne dokumenty potwierdzające posiadanie kwalifikacji, uznania osiągniętych kwalifikacji za równoważne krajowym, a tym samym nie może odmówić prawa do podjęcia działalności. W przypadku istotnych różnic kandydat powinien wykazać że uzupełnił brakującą wiedzę i umiejętności poprzez wybór pomiędzy stażem adaptacyjnym a testem umiejętności.
W celu udokumentowania okresu prowadzenia działalności lub stażu pracy należy wystąpić do polskiego Ministerstwa Gospodarki, Departamentu Rozwoju Przedsiębiorczości , tel. (022) 693 55 39 lub 693 57 61 o wydanie stosownego zaświadczenia na podstawie wypisu z ewidencji działalności gospodarczej lub świadectw pracy.
Orzecznictwo ETS
Na tle swobody świadczenia usług powstało (i powstaje nadal) wiele kwestii spornych. Warto w tym miejscu przytoczyć kilka orzeczeń Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości (ETS), które pomogą w zrozumieniu zasad stosowania swobody świadczenia usług.
a). Czas trwania usługi
W orzeczeniu C-215/01 ETS wyraził pogląd, że na podstawie TWE nie można w żaden sposób określić, jaka długość trwania usługi powoduje, że danej działalności nie można już traktować jako (transgranicznego) świadczenia usług, a należy ją poddać regulacjom dotyczącym prawa prowadzenia działalności gospodarczej na terenie innego państwa członkowskiego. Jest oczywiste, że niektóre usługi, np. budowlane (w omawianym przypadku chodziło o usługi tynkarskie), są wykonywane przez dłuższy, nawet kilkuletni czas. W celu wykonywania usługi świadczący usługę może posiadać również swoje biuro – dopóki służy świadczeniu konkretnej usługi. Nie można tego traktować jako założenia przedsiębiorstwa w danym kraju (co wiązałoby się m.in. z obowiązkami rejestracyjnymi).
b). Specjalne kwalifikacje
W sprawie Dennemeyer ETS wypowiadał się w kwestii dopuszczalności świadczenia przez angielską firmę prostych usług związanych z prawem patentowym w Niemczech. Usługi te polegały m.in. na informowaniu klientów o upływających terminach ochrony patentowej oraz przedłużaniu istniejących patentów przez wnoszenie opłat. W Niemczech działalność taka została zastrzeżona dla rzeczników patentowych. ETS uznał jednak, że omawiane czynności nie wymagają istotnej wiedzy fachowej, w związku z czym, na zasadzie traktatowej swobody świadczenia usług, mogą być świadczone przez podmioty z innych krajów członkowskich, nawet niebędących licencjonowanymi rzecznikami patentowymi.
c). Rejestr rzemiosła
Często zdarza się, że wykonywanie danego rodzaju działalności uzależnione jest nie tylko od posiadania odpowiednich kwalifikacji, ale i od wstąpienia do izby przemysłowo-handlowej (np. w Niemczech samodzielną działalność rzemieślniczą mogą wykonywać osoby, które zdadzą egzamin mistrzowski i zostaną wpisane do rejestru – Handwerksrolle). Oczywiście, nałożenie na firmy świadczące jednorazowo usługę w innym kraju obowiązku wpisu do takiego rejestru mogłoby stanowić faktyczną dyskryminację i zakłócenie swobody świadczenia usług. ETS w sprawie Corsten orzekł, że wymóg wpisu do rejestru bądź przynależności do izby rzemieślniczej może być stosowany, o ile jest uzasadniony interesem publicznym, nie może jednak być związany z przewlekłą procedurą administracyjną i dodatkowymi kosztami, a przynależność do izby nie może być związana z opłatami (np. składkami członkowskimi), o ile osoby wykonujące daną działalność nie zamierzają jej prowadzić w danym państwie w sposób stały.
Swoboda przemieszczania się w celu wykonania usługi
Traktatowa swoboda świadczenia usług na terenie UE oznacza, że zarówno odbiorca usługi, jak i dostarczający usługę powinni mieć możliwość przemieszczenia się do innego kraju członkowskiego. O ile jednak podróż klienta do kraju świadczenia usługi jest sprawą dosyć prostą, o tyle przyjazd świadczącego usługę do innego kraju wiąże się z szeregiem komplikacji.
a) Delegowanie pracowników
Częstym przypadkiem jest delegowanie pracowników na terytorium innego państwa członkowskiego w celu wykonania usługi. W celu wyjaśnienia sytuacji prawnej takich pracowników Wspólnota Europejska wydała dyrektywę 96/71/WE.
Dyrektywa ta określa minimalne wymogi, jakie muszą być spełniane co do warunków pracy pracowników delegowanych, ustanawiając w szczególności nakaz przestrzegania lokalnych przepisów co do minimalnego wynagrodzenia, urlopów, czasu pracy itd. Jednocześnie państwa członkowskie mają obowiązek zapewnienia wystarczającej informacji przedsiębiorcom z innych krajów o obowiązujących przepisach.
Państwa przyjmujące mogą również wprowadzić obowiązek rejestrowania pracowników delegowanych (tak jest np. we Francji, Belgii czy Niemczech). Rejestrowanie jest jednak czynnością techniczną i nie prowadzi do wydawania lub odmowy pozwolenia na pracę.
Z kolei ubezpieczenie społeczne pracowników delegowanych podlega regulacjom rozporządzenia 1408/71. Ustanawia ono zasadę niepodlegania pracowników delegowanych systemowi ubezpieczeń społecznych kraju, do którego są delegowani, pod warunkiem, że podlegają ubezpieczeniom w kraju stałego pobytu, a przewidywany okres delegowania nie przekracza 12 miesięcy (art. 14 rozporządzenia). W razie przedłużenia pracy można wystąpić o zgodę na przedłużenie tego okresu, nie więcej jednak niż na kolejne 12 miesięcy. Potwierdzeniem faktu ubezpieczenia w kraju wysyłającym jest formularz E-101 wydawany przez Narodowy Fundusz Zdrowia lub jego ekwiwalent w pozostałych krajach członkowskich.
b) Osoby samozatrudnione
Osobną kwestią jest wyjazd do innego kraju członkowskiego w celu wykonania usługi osób samodzielnie prowadzących działalność gospodarczą. Zagadnienie to regulowane jest dyrektywą 73/148/EWG z dnia 21 maja 1973 r. w sprawie zniesienia ograniczeń w zakresie przemieszczania się i pobytu obywateli państw członkowskich wewnątrz Wspólnoty. Regulacja ta generalnie daje prawo wjazdu i pobytu osobom, które chcą świadczyć usługę, na okres jej świadczenia. Jeżeli okres ten nie przekracza 3 miesięcy, to dokument podróży (dowód osobisty, paszport) jest wystarczającym dowodem, jednak państwo goszczące może wymagać zgłoszenia pobytu. W przypadku pobytu dłuższego należy wystąpić o zezwolenie na pobyt – zezwolenie to powinno być wydane automatycznie.
Osoby świadczące osobiście usługi nie podlegają ubezpieczeniom społecznym w kraju goszczącym.
Okresy przejściowe
Jak wiadomo, w obawie przed masowym napływem pracowników z Polski, kraje dawnej UE wynegocjowały okres przejściowy w zakresie swobodnego przepływu pracowników. Restrykcje te nie dotyczą swobody świadczenia usług, z wyjątkiem dwóch krajów, tj. Niemiec i Austrii.
Osoby świadczące te usługi, w ramach delegowania pracowników, muszą uzyskać pozwolenie na pracę.
Powyższe ograniczenie nie odnosi się jednakże do osób samozatrudnionych, które pragną samodzielnie wykonywać taką działalność, ponieważ ich uprawnienia wynikają z innych przepisów (dyrektywa 73/148), co do których nie obowiązują okresy przejściowe.
Zważywszy na to, że okresy przejściowe stanowią wyjątek w traktatowej swobodzie świadczenia usług, zapisy je ustanawiające muszą być traktowane ściśle, a interpretacja rozszerzająca jest niedopuszczalna. Warto w tym miejscu przywołać orzeczenie ETS w sprawie Rush Portugesa. Firma portugalska otrzymała zlecenie budowlane we Francji i w celu wykonania usługi delegowała do Francji swoich pracowników – obywateli portugalskich. W czasie, w którym się to działo, swoboda przepływu pracowników w odniesieniu do pracowników portugalskich była ograniczona na mocy okresu przejściowego związanego z przystąpieniem Portugalii do Unii. Traktat akcesyjny ustanawiał okres przejściowy w odniesieniu do swobodnego przepływu pracowników, jednakże nie ograniczał swobodnego przepływu usług. ETS uznał, że celem okresu przejściowego na swobodny przepływ pracowników była ochrona rynku pracy. Ponieważ jednak pracownicy delegowani po wykonaniu usługi powracają do Portugalii, to w żaden sposób nie wchodzą na rynek pracy we Francji. Tym samym nie można interpretować ograniczenia w sposób rozszerzający i uniemożliwiać przepływu usług. ETS poczynił jednocześnie zastrzeżenie, że usługi polegające na wynajmie pracowników mogą podlegać ograniczeniom przewidzianym dla przepływu pracowników.
To orzeczenie ETS może być bardzo przydatne w obecnej sytuacji firm polskich. Potwierdza ono bowiem możliwość delegowania pracowników w celu wykonania usługi, pomimo istnienia okresów przejściowych na przepływ pracowników.
Sprawy podatkowe
Świadczenie usług w krajach innych niż Polska wiąże się również z kwestiami podatkowymi.
a) VAT
Podstawowym zagadnieniem jest tu określenie miejsca świadczenia usługi, ponieważ od tego zależy właściwe prawo oraz stawki podatku VAT.
Nowa polska ustawa o VAT określa miejsce świadczenia usługi. Co do zasady, za miejsce świadczenia usługi przyjmuje się miejsce siedziby świadczącego usługę (art. 27 ust. 1). Od zasady tej zostały przewidziane następujące wyjątki:
- dla usług związanych z nieruchomością miejscem świadczenia jest miejsce położenia nieruchomości,
- dla usług w dziedzinie kultury, sztuki, sportu, nauki, edukacji lub rozrywki, usług pomocniczych do usług transportowych, takich jak załadunek, rozładunek, przeładunek i podobne czynności, wyceny majątku rzeczowego ruchomego, na ruchomym majątku rzeczowym miejscem świadczenia jest miejsce faktycznego wykonania usługi,
- w przypadku niektórych usług, świadczonych na rzecz podatników mających siedzibę lub miejsce zamieszkania na terytorium Wspólnoty, ale w kraju innym niż kraj świadczącego usługę, miejscem świadczenia tych usług jest miejsce, gdzie nabywca usługi posiada siedzibę (art. 27 ust. 3). Przepis ten stosuje się do usług: sprzedaży praw lub udzielania licencji i sublicencji, przeniesienia lub cesji praw autorskich, patentów, praw do znaków fabrycznych, handlowych, oddania do używania wspólnego znaku towarowego albo wspólnego znaku towarowego gwarancyjnego oraz innych pokrewnych praw, reklamy, usług prawniczych, rachunkowo-księgowych, badania rynków i opinii publicznej, doradztwa w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej i zarządzania (PKWiU 74.1); przetwarzania danych i dostarczania informacji; usług architektonicznych i inżynierskich (PKWiU 74.2), tłumaczeń, usług bankowych, finansowych i ubezpieczeniowych łącznie z reasekuracją, z wyjątkiem wynajmu sejfów przez banki, dostarczania (oddelegowania) personelu, wynajmu, dzierżawy lub innych o podobnym charakterze, których przedmiotem są rzeczy ruchome, z wyjątkiem środków transportu, usług telekomunikacyjnych, nadawczych radiowych i telewizyjnych, elektronicznych; polegających na zobowiązaniu się do powstrzymania się od dokonania czynności lub posługiwania się prawem, usług agentów, pośredników działających w imieniu i na rzecz innej osoby, jeżeli uczestniczą w zapewnieniu świadczenia usług.
Jeżeli ustawa przyjmuje, że usługa wykonana jest w Polsce, to podatnik wystawia polską fakturę VAT. Jednakże jeśli miejscem świadczenia będzie inny kraj, to firma świadcząca usługę będzie dokonywać tzw. eksportu usług, który w Polsce nie podlega VAT, a za to opodatkowany będzie w miejscu nabycia. Jeżeli nabywcą jest podatnik VAT w innym kraju, to polska firma wystawi fakturę bez VAT, z zastrzeżeniem że podatek rozliczany jest przez nabywcę (według stawki miejscowej). Jeśli jednak nabywcą nie są podatnicy VAT (np. osoby fizyczne nieprowadzące działalności gospodarczej), to świadczący usługę będzie musiał zarejestrować się dla celów podatku VAT w miejscu świadczenia usługi i samodzielnie naliczać podatek VAT.
b) Podatek dochodowy
Podmioty mające siedzibę w Polsce podlegają opodatkowaniu od całości swoich dochodów (tzw. nieograniczony obowiązek podatkowy). Jednocześnie każdy kraj opodatkowuje dochody uzyskane na jego terytorium. Tym samym, przy transgranicznym świadczeniu usług może dojść do podwójnego opodatkowania. Aby tego uniknąć, Polska zawarła z szeregiem państw umowy dwustronne o unikaniu podwójnego opodatkowania. Generalnie można przyjąć, że zyski przedsiębiorstw opodatkowane są wyłącznie w kraju siedziby, chyba że przedsiębiorstwo prowadzi działalność na terenie drugiego kraju poprzez zakład. Zakładem jest np. biuro, warsztat, fabryka oraz budowa trwająca dłużej niż 12 miesięcy.
Dochody z pracy (np. wynagrodzenia pracowników delegowanych) opodatkowane są w miejscu wykonywania pracy (tj. za granicą), chyba że pracodawca nie ma tam siedziby bądź pracownik przebywa tam nie dłużej niż pewien okres.
Powyższe zasady należy traktować orientacyjnie, ponieważ umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania różnią się w szczegółach i w stosunku do różnych krajów możemy mieć do czynienia z różnymi rozwiązaniami.
Jak widać z powyższego przeglądu, świadczenie usług za granicą nie jest pomimo wstąpienia Polski do UE sprawą prostą. Unia Europejska jest ciągle związkiem oddzielnych państw, z których każde ma swoje regulacje i wymagania. I chociaż można oczekiwać, że liberalizacja w zakresie przepływu usług będzie postępować, to jednak świadczenie usług za granicą wiąże się z zupełnie innym poziomem trudności niż świadczenie usług w sąsiednim województwie.
Więcej w:
informatorze dla przedsiębiorców Ministerstwa Gospodarki i Pracy
|
